Sokrates (gr. Σωκράτης) znany jest z przekazów kilku współczesnych mu autorów. Jeszcze za życia stał się bohaterem wyśmiewającej go komedii Chmury napisanej przez Arystofanesa. Znany jest z dialogów Platona oraz dzieł Ksenofonta (Wspomnienia o Sokratesie, Uczta). Wspomina go również Arystoteles (np. w Metafizyce), a z autorów piszących później m.in. Diogenes Laertios żyjący w III wieku n.e. 

Sokrates żył w latach¹ 469 - 399 p.n.e. Był synem kamieniarza² Sofroniskosa i położnej Fainarety³. Miał przyrodniego brata Patroklesa⁴. Żoną Sokratesa była Ksantypa (gr. Ξανθίππη⁵), matka jego trzech synów: Lampriskosa, Sofroniskosa, Meneksenosa.

Sokrates urodził się w Atenach⁶ i tam też miał spędzić prawie całe swoje życie: …nie odczuwał potrzeby podróżowania, Jedynymi jego podróżami  były kampanie wojenne, w których brał udział jako żołnierz. Poza tym przebywał stale w Atenach…⁷ Z kolei Platon w Kritonie pisze: jeszcze mniej się z miasta ruszałeś niż kulawi, ślepi i inne kaleki; tak szczególnie ci się państwo ateńskie podobało⁸. Jego lata życia przypadają na bardzo ciekawy pod względem historycznym okres w dziejach Aten – rywalizację ze Spartą będącą powodem wybuchu tak zwanej wojny peloponeskiej, w której wziął czynny udział (p.w.), a po wielu latach męczących walk, upokorzenie spowodowane jej sromotnym przegraniem. Jako wolny obywatel był zobowiązany do czynnego uczestnictwa w życiu politycznym miasta. W tekstach dotyczących tego wielkiego filozofa można spotkać się z odwołaniami do aktualnej sytuacji politycznej, komentowanej przez niego samego – wówczas najmądrzejszego człowieka na świecie⁹. Celem tej pracy będzie próba odpowiedzi na pytanie w jaki sposób Sokrates pojmował patriotyzm i jak, jego zdaniem, należałoby prowadzić politykę.

Sokrates czuł się związany ze swoim miastem. Jako obywatel musiał respektować jego prawa i uważał, że jest to uczciwe. Skoro sam korzystał z dobrodziejstw, jakie dawało mu obywatelstwo ateńskie to dlaczego miałby nie akceptować obowiązków, jakie na nim spoczywają? Należy być konsekwentnym! Uważał, że wobec ojczyzny człowiek ma większe obowiązki niż wobec rodziców. Czy też taki z ciebie mędrzec, a nie dojrzałeś, że od matki i od ojca, i od innych przodków wszystkich cenniejsza jest ojczyzna i większej czci godna (…) robić, co ci każe, i znosić, jeżeli coś znosić poleci, a cicho siedzieć, choćby cię bito i więziono, i wiedziono na wojnę, na rany i na śmierć; masz to robić, bo tego wymaga sprawiedliwość¹⁰. Jeśli nie odpowiadałyby mu te prawa mógłby się przecież przenieść do innego miasta, a jednak tego nie zrobił. Skoro został to znaczy, że zaakceptował je w całości. Rozmawiając w więzieniu z Kritonem mówi:  jeśli który z was siedzi na miejscu i widzi, jak: my tu sądzimy sprawy i jak my w ogóle państwem rządzimy, taki już, uważamy, czynem zawarł z nami umowę, że będzie spełniał wszystkie nasze rozkazy¹¹. Sokrates ma świadomość tego, że nieprzestrzeganie praw prowadzi do upadku państwa. Czy sądzisz, że potrafi jeszcze istnieć i nie wywrócić się do szczętu państwo, w którym wydane wyroki mocy żadnej nie mają, ale im ludzie prywatni władzę odejmują i ważność?¹² Podlegając prawom wypełnia swoje obowiązki (czego przykładem może być jego służba wojskowa w czasie wojny ze Spartą) oraz stosuje się do ich wyroków, nawet jeśli jest to dla niego wyrok śmierci, w dodatku niesprawiedliwy. Prawa bowiem same w sobie nie są złe czy niesprawiedliwe, ale niesprawiedliwi mogą być ludzie, którzy je egzekwują: krzywda cię nie od nas, nie od praw spotyka, tylko od ludzi (…) jeśli umowy swoje i zobowiązania wobec nas złamiesz i źle zrobisz tym, którym najmniej należało, bo sobie samemu i przyjaciołom, i ojczyźnie, i nam, to my się będziemy na ciebie gniewały za życia, a tam nasi bracia, tamte prawa w Hadesie, nie podejmą cię łaskawie; dowiedzą się, żeś ty nas próbował wniwecz obrócić, o ile było w twojej mocy¹³. Prawa państwowe popierają bogowie i nie podoba im się łamanie tych praw.

Sokrates jest wierny prawom nie tylko w obliczu zbliżającej się śmierci. Kiedy sprawował urząd prytana nie ugiął się pod naciskami retorów i nie pozwolił skazać na śmierć dziesięciu dowódców floty. Ważniejsze jest prawo niż wola rządnego zemsty tłumu, manipulowanego przez retorów. Uważałem jednak – mówi Sokrates - że powinienem raczej przy prawie i słuszności stać, bez względu na niebezpieczeństwo, aniżeli się was trzymać, kiedy bezprawia uchwalacie, ze strachu przed więzieniem lub śmiercią¹⁴.

Przykładem posłuszeństwa prawom, a tym samym wyrazem patriotyzmu Sokratesa była jego służba wojskowa w czasie wojny peloponeskiej¹⁵. Oprócz walki zbrojnej służy Sokrates swojej ojczyźnie poprzez rozmowy z Ateńczykami w których pomaga im zrozumieć własne błędy. Ksenofont¹⁶ opisuje jego rozmowę z młodym Peryklesem. Perykles mówi o upadku Aten. Sokrates wprawdzie się z nim zgadza, ale z drugiej strony dodaje mu otuchy. Mówi, że nie należy rozpaczać, ale raczej pamiętać o wielkości dawnych Aten i przypominać o niej obywatelom; na okrętach, a także gdzie indziej panuje karność. Wojsko lądowe nie chce słuchać swoich dowódców głównie dlatego, że ci dowódcy rzadko kiedy znają się na sztuce wojennej. Perykles zrozumiał aluzję Sokratesa, ale się nie gniewał. Teraz będzie się starał zdobyć ową wiedzę. Perykles odchodzi weselszy niż przyszedł. Dowiadujemy się też od Ksenofonta¹⁷, pisze Diogenes Laertios¹⁸, że Glaukona, brata Platona, skłonił do porzucenia myśli o karierze politycznej, tłumacząc mu, że nie ma dostatecznego po temu doświadczenia. Natomiast Charmidesowi doradzał zajęcie się polityką, ponieważ uważał go za odpowiednio przygotowanego. Glaukon często zabierał głos w sprawach publicznych i w ten sposób stawał się obiektem drwin. Rozmawiający z nim Sokrates dowiaduje się, że Glaukon chciałby zostać przywódcą Ateńczyków. Na początku Sokrates udaje podziw dla swojego rozmówcy, ma bowiem przed sobą człowieka, który stanie się zbawcą ojczyzny. W trakcie rozmowy okazuje się jednak, że Glaukon nie ma pojęcia ani o sprawach finansowych państwa, ani o jego wojsku. W takim przypadku może zna się choćby na prowadzeniu gospodarstwa domowego? Ale i tutaj okazuje się, że Glaukon wprawdzie udziela rad swojemu wujowi, ale ten nie chce go słuchać. To ty - puentuje rozmowę Sokrates – nie możesz przekonać wuja, a myślisz, że uda ci się przekonać wszystkich Ateńczyków i wśród nich twojego wuja¹⁹. Przedstawione wyżej przykłady można uznać za wskazówkę tego, jak według Sokratesa powinno się prowadzić politykę. Stanowiska państwowe powinni sprawować ludzie kompetentni. Zarówno Perykles, jak i Glaukon są ludźmi młodymi, nie mającymi doświadczenia. Sokrates pomaga im zrozumieć, że same chęci nie wystarczą; należy jeszcze zdobyć wiedzę. Według Sokratesa - pisze Ksenofont - królami i władcami byli nie ci, którzy otrzymali dziedziczne berło, ani nie ci, których wybrali pierwsi lepsi ludzie, ani ci, którzy wyszli z losowania, ani ci, których wyniósł gwałt, ani ci, którzy nie pogardzili oszustwem, lecz ci jedynie, którzy wiedzieli jak władać i rządzić”²⁰. Czym jest dla niego ustrój Aten? Przez „demokrację” rozumiał rządy ludu w tym znaczeniu, że sprawować je mogli na równi wszyscy, nie tylko szlachetnie urodzeni i majętni, ale także zwyczajni i ubodzy obywatele²¹.

Czy sam Sokrates zajmował się polityką? Na to pytanie można odpowiedzieć słowami samego filozofa: nigdy żadnego nie spełniałem urzędu w państwie, tylkom raz należał do Wielkiej Rady²². Przyczyną tego było takie jego zaangażowanie w poszukiwania człowieka mądrzejszego od siebie (co zdaniem Sokratesa było jego obowiązkiem nakazanym przez Apollona), że zwyczajnie nie miał czasu pełnić stanowisk urzędniczych. W czasie swojego procesu powiedział: I to mi tyle czasu zabiera, że ani nie miałem kiedy w życiu obywatelskim zrobić czegoś, o czym by warto było mówić (…) przez tę służbę bożą²³.

Kiedyś spotkał się nawet Sokrates z zarzutem sofisty Antyfonta,  że kształci innych na czynnych polityków, a sam czynnym politykiem nie jest. Sokratesa miał odpowiedzieć, że ten kto kształci wielu obywateli na czynnych polityków, jest o wiele bardziej czynny politycznie, niż gdyby tego nie robił, lecz ograniczał się tylko do własnej osoby i tylko do własnego politycznie czynnego życia²⁴.

Zdaniem Sokratesa należy być konsekwentnym w przestrzeganiu praw. Dobre jest korzystanie z przywilejów, ale nie należy zapominać o obowiązkach, jakie ma się wobec swojej ojczyzny.  Należy służyć jej tak jak się potrafi. Sokrates nie tylko służył w wojsku, gdy była taka potrzeba, ale też pomagał kształcić polityków. Politykami powinni być bowiem ludzie kompetentni, a nie przypadkowe osoby, które jak nieraz udowadniał, nie mieli predyspozycji do zarządzania państwem. Gdybyśmy nie znali finału tej historii, moglibyśmy pomyśleć, że na starość Sokrates został nagrodzony za swoją działalność. Otrzymał na przykład pensję państwową, podobną jaka przysługiwała zwycięzcom igrzysk olimpijskich²⁵. Sokrates zostaje skazany na śmierć, w dodatku w imieniu praw, których zawsze przestrzegał, pokazując swoim przykładem, że to nie prawa są złe, ale ludzie. I słusznie mówi Sokrates, że poprzez ten wyrok skrzywdzili nie jego, ale siebie samych. Historia zaś pokazuje, że po stokroć miał rację.

Przypisy:

Bibliografia:

Diogenes Laertios –  Żywoty i poglądy słynnych filozofów, tłum. I. Krońska

Ksenofont – Wspomnienia o Sokratesie, tłum. L. Joachimowicz

Platon – Eutydem, tłum. W.Witwicki

Platon – Eutyfron, tłum. W. Witwicki

Platon – Kriton, tłum. W. Witwicki

Platon – Obrona Sokratesa, tłum. W. Witwicki

Platon – Teajtet, tłum. W. Witwicki

Platon – Uczta, tłum. W. Witwicki