„Gdybym nie był Aleksandrem, chciałbym być Diogenesem”

                           Dio. Laert., VI, 2, 32

Diogenes urodził się w mieście Synopa nad Morzem Czarnym. Zmarł w Koryncie, rzekomo w tym samym dniu⁷, co Aleksander VI Macedoński⁸, przeżywszy dziewięćdziesiąt lat⁹, a zatem żył w latach ok. 412 - 323 p.n.e. Jego ojciec Hikezjos był bankierem, który za swoje oszustwa, musiał razem z synem uciekać z miasta, co zresztą wypominano Diogenesowi w późniejszym okresie¹⁰.

Z Synopy przybył Diogenes do Aten, gdzie został uczniem cynika Antystenesa. Jako wygnaniec, początkowo z konieczności, potem z własnego wyboru, prowadził bardzo skromny tryb życia. Nie mogąc znaleźć mieszkania, zamieszkał w beczce, ustawionej w Metroonie¹¹ – świątyni Kybele – niewielkim budynku znajdującym się po zachodniej stronie agory ateńskiej. Po śmierci swojego mistrza przeniósł się do Koryntu, gdzie zamieszkał pod gołym niebem¹². Będąc bezdomnym „W byle jakim miejscu załatwiał wszystkie swoje sprawy: jadł, spał, rozprawiał”¹³ łamiąc w ten sposób wiele przyjętych wówczas norm zachowania¹⁴.

            Z powodu ciętego języka nazywany był przez Antystenesa osą, która ma wprawdzie małe skrzydła, ale ostre żądło¹⁵. Porównywano go też do psa (gr. κύων) i z tego właśnie powodu nazywany jest cynikiem¹⁶ (gr. κυνικός – „podobny do psa”). Na pytanie dlaczego nazwano go psem, można żartobliwie odpowiedzieć słowami samego filozofa: „Schlebiam tym, którzy mi coś dają, a złych gryzę” ¹⁷.

Źródłem wszelkiego zła była, według niego, chciwość pieniędzy¹⁸. Drwił ze sławy i dobrego pochodzenia¹⁹. Zbytek nazywał rzeczą szkodliwą²⁰. Swoje potrzeby ludzie powinni zminimalizować wzorując się na zwierzętach. Diogenes Laertios²¹, powołując się na Teofrasta²² pisze: „(…) na widok przebiegającej myszy, która ani kryjówki nie szukała, ani nie lękała się ciemności, ani nie pragnęła niczego z tego, co uchodzi za łakocie, znalazł odpowiedni do okoliczności sposób życia”. Zapytany przez Aleksandra Macedońskiego, czego sobie życzy, poprosił żeby nie zasłaniać mu słońca²³. Wiadomo jednak, że innym razem miał przyjąć bliżej nieokreślone dary od Antypatra²⁴, a w będąc w potrzebie prosić innych o pieniądze²⁵. Potępiał obżarstwo, a  żołądek nazywał Charybdą²⁶ majątku²⁷. Bywał w tawernach, ale nie wina nie nadużywał.

Potępiał rozwiązłość i uleganie swoim rządzom²⁸. Rozpustników porównywał do drzew figowych rosnących na pochyłościach: owoców ich człowiek nie kosztuje, zjadają je tylko kruki i sępy²⁹. Hetery porównywał do trucizny przyprawionej miodem³⁰, ale ludzie dobrzy mieli być podobni do bogów³¹.

Życie bez pogoni za dobrami materialnymi może być, zdaniem Diogenesa, szczęśliwe. Często mówił głośno, że bogowie dali ludziom życie łatwe, ale ludzie zatracili tę łatwość życia, pożądając placków na miodzie, pachnideł i tym podobnych rzeczy³². Pogardy do dóbr doczesnych można się nauczyć i odczuwać ją jako największą przyjemność, bo podobnie jak ci, którzy przywykli żyć wśród rozkoszy, niechętnie zmieniają tryb życia, tak ci, którzy ćwiczą się w pogardzie rozkoszy, znajdują w tym przyjemność³³. Szczęście jest zatem łatwe do osiągnięcia, ale by go doświadczyć należy wyrzec się zbytków i zgodnie z naturą; nieszczęście wynika z braku rozumu³⁴.

            Za najpiękniejszą rzecz w człowieku uważał Diogenes szczerość w mówieniu³⁵. Zapytany przez króla Filipa Macedońskiego kim jest, miał odpowiedzieć: Szpieguję twoją nienasyconą zachłanność³⁶. Innym razem, gdy hetera Fryne ufundowała w sanktuarium delfickim posąg Afrodyty, Diogenes dodał pod nim napis: Od rozwiązłości Greków³⁷.

Dużą wagę przykładał do starannego wykształcenia³⁸, ale uważał, że ważniejsze jest doskonalenie moralne. Dziwił się, że gramatycy tak starannie badają błądzenia Odyseusza, własnych natomiast błędów nie widzą³⁹. Cnotę można ćwiczyć, tak samo, jak ćwiczy się ciało, które należy zachować w zdrowiu, aby móc być zdrowym moralnie. Zdrowie jest nierozłączne z cnotą⁴⁰. Tak, jak ludzie współzawodniczą ze sobą w ćwiczeniach fizycznych, tak samo powinni współzawodniczyć w doskonaleniu moralnym⁴¹. Muzykę, geometrię, astrologię i inne tym podobne nauki uważał za nieużyteczne i zbędne⁴². Drwił z ludzi przesądnych. Gardził retorami. „Wykształcenie, mówił, daje młodym rozwagę, starszym pociechę, dla ubogich jest bogactwem, dla bogatych ozdobą⁴³.

Uprawianie filozofii uważał za cnotę, ale miał świadomość, że nie każdy do tego dojrzał⁴⁴, Z niechęcią odnosił się do nauk Platona, uważając je za marnowanie czasu⁴⁵, sympatią nie darzył sofistów⁴⁶. Nie zachowały się żadne dzieła Diogenesa. Diogenes Laertios⁴⁷ przypisuje mu jednak kilkanaście pism. Twierdzi też, że dzieci Ksenidesa, które wychowywał, miały znać utwory wielu poetów i historyków, również samego Diogenesa. Na podstawie innego fragmentu można uważać, że nad dzieła spisane stawiał kontakt z „żywą filozofią”. Kiedy go Hegezjasz prosił, aby pożyczył mu któreś ze swoich pism, powiedział: „Głupi jesteś, Hegezjaszu! Wszakże fig nie bierzesz malowanych, lecz wolisz prawdziwe, natomiast mogąc obcować z żywą filozofią, wolisz mieć spisaną”⁴⁸. Sławnymi uczniami Diogenesa mieli być m. in. Krates, Monimos, Onezikritos.